Iċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika fiż-żminijiet bikrin

Iċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika fiż-żminijiet bikrin.

Mir- Rev. George Sċhembri.

Il-Qsim tal-Ħobż mad-Dixxipli ta’ Emmaws

L-Ikla tal-Għid hija l-iktar waħda mportanti fl-Istorja tal-Poplu Lhudi għax tfakkar il-grajja tal-Ħelsien tiegħu mill-jasar tal-Eġittu, fi żmien Mose`.

“Agħmlu dan b’tifkira Tiegħi.”

Ewsebju ta’ Ċesarea

Athanasju ta’ Lixandra

San Ċirillu ta’ Gerusalemm

San Ġustinu Martri

Ser nizviluppaw is-suggett tallum billi naraw x’kienu l-fehmiet u l-kurrenti tal-ħsieb dwar Iċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika, u l-mod kif kienet tiġi ċċelebrata matul l-Ewwel Erbgħa Sekli tal-Kristjaneżmu. Għalhekk, l-ewwel ser nezaminaw ir-rifernzi marbuta ma’ l-Ewkaristija, fir-Rabta l-Ġdida, u fir-Rabta l-Qadima. Mbagħad naraw ir-riferenzi li nsibu f’kitbiet oħra taż-żminijiet bikrini.

L-Ewwel Komunitajiet insara kienu jħobbu jirreferu għaċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika bħala ċ-ċerimonja tal-Qsim tal-Ħobż. Dan kienu jagħmluh biex ifakkru dak li wettaq Kristu nnifsu, fl-Aħħar Ċena (Mt.26:17-30, Mk.14:12-26, u Lq.22:7-38). Iżda ma’ ninsewx ukoll meta kien fuq il-mejda maż-żewg dixxipli li, fi triqtom lejn Emmaus, fil-għaxija stess tal-jum li qam mill-mewt, kienu ltaqgħu miegħu u stednuh biex jaqsam xi ħaġa tal-ikel magħhom, imbagħad irnexxilom jagħarfuh, preċiżament fil-Qsim tal-Ħobż (Mk.16:12-13, u Lq.24:13-32) Għal dawn ir-raġunijiet naraw li l-Komunita` Ewlenija ta’ Ġerusalemm tirreferi għall-Ġemgħa tal-Knisja madwar l-Appostli, bl-istess mod, jigifieri, li kienu jiltaqgħu, fost ħwejjeġ oħra, għall-Qsim tal-Ħobż (Atti 2:42, 46, u 20:7). Iktar tard, insibu wkoll il-kliem Eulogein u Ephċaristein, minn fejn ġejja l-kelma Ewkaristija. Il-kelma, Eulogein, tirreferi għall-qima li aħna dovuti lill-Alla, waqt li l-kelma, Ephċaristein, tirreferi għall-ħajr u l-gratitudni li Kristu nnifsu radd l-Missier meta ħa l-ħobż u l-inbid, f’ idejh qabel ma’ qassmu lid-dixxipli, fl-Aħħar Ċena. Aħna nalludu għall-kelma, l-Quddiesa, bħala l-ogħla talba li għandna, mħollija minn Kristu stess waqt li, taħt l-influwenza tal-kultura Latina, nitkellmu iktar dwar Missa, Messa, Mass.

Biex naslu għal tifsira iktar sodisfaċenti jeħtieg li nħarsu lejn iċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika, kemm mit-test kif ukoll mill-kuntest ta’ dak li qal u wettaq Kristu nnifsu fl-Aħħar Ċena. Għalhekk, nibdew biex nikkunsidraw is-sensiela tal-ikliet reliġjużi tal-Lhud u l-ikliet li Kristu qasam mad-dixxipli tiegħu.

1.- L-Ikliet Qaddisa tal-Lhud

Fost il-Lhud jispikkaw sensiela ta’ Ikliet Qaddisa msejħin, baraka, berekoth, birkat-ha-mazon (offerti). Dawn jitmexxew mill-kap tal-familja. Fihom jispikkaw l-iżjed il-Ħobż u l-Inbid, u jigu mfakkra l-għegubijiet li l-Mulej Alla wettaq mall-antenati tagħhom, fir-Rabta l-Qadima. Għalhekk huma kkumpanjati minn kant ta’ Salmi, l-iktar, nn.115-118, minn talb ta’ merħba, qima, ħajr, maħfra, talb għall-ħtiġijiet, u talb marbutin mall-offerta. Huma kkunsidrati bħala Ikliet Sagrifikali fejn, dawk li jieħdu sehem, jesprimu kemm l-għaqda ta’ bejnietom, kif ukoll l-għaqda tagħhom ma’ Alla. Jinqraw ukoll siltiet mir-Rabta l-Qadima marbutin ma’ l-Ikla in kwistjoni. L-Ikla tal-Għid hija l-iktar waħda mportanti fl-Istorja tal-Poplu Lhudi għax tfakkar il-grajja tal-Ħelsien tiegħu mill-jasar tal-Eġittu, fi żmien Mose`, liema ġrajja kienet, fl-istess ħin, qed tiġi pperpetwata fl-Istorja tal-istess Poplu li baqa konxju li l-Mulej kien għadu qed iwettaq għeġubijiet oħrajn fil-ħajja u l-Istorja tiegħu. Bħal fi żmien Mose`, jispikka f’ din l-Ikla l-Ħaruf li jittiekel flimkien ma’ ħxejjex aromatiċi u Ħobż ażzmu. Tifsira dettaljat ta’ kif din l-Ikla għandha tkun u tibqa ċċelebrata nsibuha fil-ktieb tal-Ezodu, Kapitlu 12, 1-28. L-Ikla tal-Għid tal-Lhud kienet ukoll msejha l-Ikla tal-Ħobż Ażzmu, kif jindikaw tajjeb it-tlett Evanġelisti fil-bidu tar-rakkont tagħhom dwar l-Aħħar Ċena. Fill-fatt, it-tradizzjoni ġudajka tirreferi għaliha kemm bħala pesaċh, kif ukoll bħala mazzoth.

Meta tirreferi għaIl-kelma pesaċh, li minnha ġejja l-kelma Pasċh, Pasqua, tkun qed tirreferi, kemm għal meta l-Anġlu tal-Mulej għadda minn fuq l-art tal-Eġittu, fi żmien Mose`, darab l-ewwel wild tal-Eġizzjan, u, b’ riħet hekk, mbagħad, il-Mulej għadda l-Poplu tiegħu mill-jasar għall-ħelsien fiżiku tiegħu sabiex, eventwalment, wasslu fl-Art Imwegħda. Inżidu hawn, li ma’ għandniex nassoċċjaw dil-kelma pesaċh, li ġejja mill-ilsien Lhudi, mall-kelma li ġejja mill-ilsien Grieg, jigifieri, il-kelma Pasċhein, għalkemm jinxtieħbu ħafna, għax din ta’ l-Aħħar tfisser tbatija. Tabilħaqq, uhud mill-Missirijiet Qaddisa tal-Knisja tawha wkoll din l-Aħħar tifsira għaliex riedu jassoċċjawha, pjuttost, mat-tbatijiet ta’ Kristu, meta ngħata għalina bħala l-Ħaruf ġwejjed, meħud għas-sagrifiċċju. Meta, mbagħad, l-Ikla tal-Għid tirreferi għall-kelma mazzoth, li bil-Malti tfisser, Ħobż ażżmu, dan tagħmlu biex tindika l-festival tal-Jiem tal-Ażżmi, li kien jigi ċċelebrat, matul gimgħa sħieħa, fil-bidu tar-Rebbiegħa, u fl-istess żmien tal-festa tal-Għid tal-Lhud. Dan kien isir bħala sinjal ta’ gratitudni lejn il-Mulej għall-ewwel prodotti tar-raba. Kien għalhekk li l-Ħobż kien jittiekel mingħajr ħmira, jiġifieri, fl-istat naturali tiegħu, minħabba li l-ħmira kienet kkunsidrata bħala xi ħaga estranea għall-ħidma ta’ Alla, u b’ xi mod kienet qegħda ttebba l-ħidma tiegħu, għax ma’ ssibhiex fill-Ħobż, jekk ma’ tkunx miżjuda mill-bniedem.

Fost karatteristiċi oħra ta’ dawn l-Ikliet Qaddisa, barra li Alla jfittex l-għaqda u l-intimita mall-bniedem biex isalvah, insibu il-gratitudni li l-bniedem għandu kontinwament jesprimi lejn Alla tal-ikel li jipproprovdilu. Fill-fatt, l-ikel ta’ kuljum huwa saħansitra kkunsidrat mill-Fariżej bħala barka ta’ Alla kemmildarba jiġu rispettati r-regolamenti. Dawn kienu jħarsu mhux biss lejn it-tip ta’ ikel li jkun ser jittiekel, il-għaliex il-Lhud ma’ setgħux jieklu kollox, iżda wkoll lejn min kien ser jaqasam l-istess ikel, minħabba regoli oħrajn stretti li kienu jggħaluhom iwarrbu xi whud milli jieklu magħhom. Jiġifieri, ma’ setgħux jitħalltu ma’ kulħadd. Mill-Evanġelju stess naraw li spiss, b’mod partikulari, il-Fariżej, tkażaw ma’ min kien jitħallat Ġesù għall-ikel, bħal pubblikani u l-midinbin (Mt.9,10-13; Mk.2,15-17; Lk.5,29-32). Fil-Kapitlu 10 ta’ l-Atti tal-Appostli, naraw li ħadd ma’ kien jistenna l-Pietru jilqa l-istedina biex imur fid-dar taċ-Ċenturjun, Kornelju, għax ma’ kienx Lhudi u kien ukoll pagan. Fl-aħħarnett, tajjeb li niftakru li, l-Lhud, kienu jassoċċjaw l-Ikliet Qaddisa tagħhom mall-Ħajja ta’ Dejjem, għax din kienet tikkonsisti f’Ikla Kbira u Abbundanti li għalieha jkunu mistiedna, sa’ minn ħajjithom stess, dawk kollha li fihom il-Mulej isib l-għaxqa Tiegħu. Ħjiel ta’ din l-għaxqa diġa narawha f’ diversi ikliet li l-Mulej Ġesù jaqsam mad-dixxipli u/jew mall-folol, inkluża l-Aħħar Ċena, fejn jgħid: ma’ nergax nixrob aktar mill-frott tad-dielja sa dakinhar li nixrob inbid ġdid fis-Saltna ta’ Alla (Mk.14,25; Mt.26,29; Lk.22,15,18).

Għalhekk dawn l-ikliet jeħtieg li nikkunsidrawhom bħala azzjonijiet simboliċi li diġà qed jantiċipaw l-Ikla l-Kbira Messjanika u Eskatologika. Għalhekk kull min hu mistieden għandu wkoll garanzija tal-istedina għall-istess Ikla l-Kbira, fill-Ħajja ta’ Dejjem. Għalhekk ukoll, minħabba li kienu konxji li ġew mifdijja mill-jasar tad-dnub, u saru, mill-ġdid, ħbieb ta’ Alla, għall-Ewwel Insara, l-Aħħar Ċena, flimkien ma’ l-ikliet kollha li nsibu fir-Rabta l-Ġdida, kienu espressjoni, kemm tal-għaqda tagħhom ma’ Kristu u ma’ xulxin, u tal-aċċettazzjoni tagħhom minn Alla fil-ħajja ta’ issa u, iktar tard, fis-Saltna tas-Sema. Minħabba f’hekk li l-Ewkaristija, sa’ mill-bidu, titqies bħala r-rahan tal-ħajja ta’ dejjem.

2.- L-Ewkaristika u l-Ikliet Qaddisa tal-Lhud

Għalkemm Ġesù, fl-Aħħar Ċena, ma’ jidhirx li jsegwi, f’kollox, dawn l-Ikliet Qaddisa tal-Lhud, xorta waħda jżomm l-istruttura tagħhom, mibnija fuq sebgħa sezzjonijiet li huma:

1) ħa l-Ħobż f’idejh, 2) bierku, 3) qasmu, 4) u qassmu lid-dixxipli. Hekk ukoll,

5) ħa l-inbid, 6) bierku, 7) u qassmu lid-dixxipli tiegħu.

Wara jżid, Agħmlu dan b’tifkira Tiegħi …Dawn il-kliem ifissru li Ġesù ma’ xtaqx li d-dixxipli Tiegħu jwettqu xi ċelebrazzjoni ġdida, iżda, ried li, meta kienu ser jiċċelebraw l-Ikla tal-Għid, fil-futur, dan kellhom jagħmluh skond it-tifsira ġdida li ta Hu, jiġifieri, bħala tifkira Tiegħu. Iktar l-isfel ser naraw xi tfisser il-kelma tifkira. Għalissa, biżżejjed inżommu quddiem għajnejna li, f’għajnejn il-Poplu ta’ Alla, l-Ikliet Qaddisa Sagrifikali kienu okkażżjonijiet u espressjonijiet qawwija tal-għaqda tagħhom ma’ xulxin u ma’ Alla. Kienu sinjali tar-rikonċiljazzjoni u il-hbiberija tagħhom Miegħu. Fl-istess ħin, kienu wkoll indikazzjoni tal-istatus li l-Lhud kienu jgawdi bħala l-Poplu Magħzul ta’Alla li diga` hu mistieden sabiex, il-quddiem, jiffesteggja u jaqsam mill-Ikla ta’ dejjem, fil-Ħajja ta’ dejjem. Dan juri li dawn l-Ikliet kienu grajjiet salvifiċi, ta` fidwa, fis-sens, li kienu sinjali ta’ kif setgħu jidhlu mill-ħajja prezenti, fil-kondizzjoni tal-Ħajja li għad trid tiġi, u li diga` ggarantita lilhom.

Il-vizzjoni tal-għaqda u il-komunjoni, u is-sens ta’ koinonia fiċ-ċelebrazzjoni tal-Qsim tal-Ħobż, kienet ta’ ħtiega kbira, kif jindikaw tajjeb l-Atti tal-Appostli, u San Pawl innifsu li, fl-Ewwel Ittra l-Korintin, Kap.10, 16-17, jgħidilna, Il-kalċi mbierek li fuqu ngħidu l-barka mhuwiex għaqda mad-demm ta’ Kristu? U l-Ħobż li naqsmu mhuwiex għaqda mal-Ġisem ta’ Kristu? Għax la l-Ħobża hi waħda, aħna, li aħna ħafna, aħna ġisem wieħed; ilkoll kemm aħna nieħdu sehem minn Ħobża waħda … Fl-istess Ittra, iktar il-quddiem (11,20), imbagħad, San Pawl joħodha ma’ dawk il-Korintin li ma’ jaqsmux l-ikel mall-fqar Iżda, waqt li jħallu l-fqar bil-ġuħ, jiekluh weħidhom, u għar u għar, jispiċċaw fis-sakra u it-tbaħrid. Għalhekk itenni … Meta tiltaqgħu …mhux l-ikla tal-Mulej qegħdin tieklu (Ara wkoll Atti 2,42, dwar il-ħtieġa li l-Ewkaristija hija okkażżjoni biex l-Insara jesprimu l-għaqda ta’ bejniethom).

Tabilħaqq, ma’ għadniex wisq indikazzjoni li l-kliem li nsibu fl-Ikliet Qaddisa tal-Lhud kienu daħlu b’mod deċiziv u stabbilit fiċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika tal-ewwel sekli. Nafu iżda fi żgur li, fost l-istess Lhud, insibu tradizzjoni twila u stabbilita ta’ talb li jikkonsisti f’barkiet, li jmorru lura għar-Rabta l-Qadima. Dan it-talb ta’ barkiet ma’ kienux jingħadu fuq l-offerti tal-Ħobż u l-inbid, iżda kienu jiġu ndirizzati lejn Alla bħala l-għajn ta’ kull barka, u, fl-istess ħin, bħala att ta’ ringrazzjament, għax jiftakru fl-egħgubijiet li kien wettaq fosthom, fl-imgħoddi. Għalhekk, niltaqgħu mall-kelma Griega, anamnesis. Issa għall-Lhud, li tiftakar ma’ tfissirx biss azzjoni mentali li biha ggib quddiem għajnejk dak li jkun seħħ qabel, iżda hija azzjoni li biha tistenna li, dak li jkun, ikompli jwettaq dak li għamel qabel. Xhieda ta’ dan huma l-kliem tal-ħalliel it-tajjeb meta dar lejn Ġesù mdendel fuq is-Salib u talbu biex jiftakar fih meta jidħol fis-Saltna tiegħu (ta’ Ġesù), jigifieri, biex Ġesù jaħseb fih u jgħinu sabiex ma’ jibqax fis-sitwazzjoni li kien fiha (Lq. 23,42). Għalhekk il-Lhud kienu jistennew li Alla ser ikompli jgħinhom u jwettaq egħgubijietu fosthom, kemm fil-prezent, kif ukoll fil-futur, għax, għalihom, Alla ma’ jgħix fl-imgħoddi, iżda hu kontinwament preżenti f’ħajjithom. Għalhekk nistennew li l-anamnesis hija mmedjatament segwita minn invokazzjonijiet ndirizzati lejn Alla, sabiex ikompli l-azzjoni ta’ fidwa f’ħajjithom. Dawn jissejħu bil-Grieg, epiklesis, li, iktar tard, bdew jiġu ndirizzati lejn l-Ispirtu s-Santu. Jeħtieg għalhekk li dak li qal Ġesù, fl-Aħħar Ċena, jigifieri, il-kliem, agħmlu dan b’tifkira tiegħi (1 Ċor.11,24), għandna nifhmuh f’dan is-sens, il-għaliex id-dixxipli li ftakru x’qalilhom u x’għamel Ġesù, kienu wkoll jistennew li, fl-ikliet qaddisa tagħhom, Alla l-Missier kien ser ikompli jiftakar x’għamel permezz ta’ Ibnu, u kien ser ikompli sabiex il-ħidma salvifika tiegħu jwassalha fit-tmiem tagħha. Għaldaqstant naraw li, fiċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika qed tiġi attwata u ipperpetwata l-azzjoni storika u salvifika ta’ Kristu fl-istorja tagħna, mhux mingħajr l-invokazzjoni tal-Mulej/l-Ispirtu s-Santu, sabiex il-ħidma ta’ fidwa li beda Hu, tilħaqq il-milja tagħha fostna u fina.

3. L-Ewkaristija fid-dokumenti bikrin

Tabilhaqq, għalkemm fir-Rabta l-Ġdida, għandna biss ħjiel tat-Talba Ewkaristika li żviluppat, fil-Knisja, matul iż-żmien, dokumenti bikrin, jew aħjar, frammenti minnhom, kienu ta’ għajnuna kbira sabiex il-Knisja setgħet, fis-sekli ta’ wara, tasal għal Talba Ewkaristika iktar kompleta u definita. L-ewwel, l-iktar dokument li jispikka huwa d-Didake`, għax hu mifhum li jiġbor fih, għalkemm fil-qosor, it-tagħlim u d-direttivi tal-Appostli dwar uhud mis-Sagramenti, fosthom, l-Ewkaristija. Għalhekk, minħabba r-rabta qawijja li għandu ma’ l-Appostli, kien minn dejjem ikkunsidrat bħala dokument ta` importanza ftit inqas mill-istess Evanġelji, ukoll għax huwa fost l-iktar bikrin, minħabba li jmur lura għas-snin 70-80 W.K. Fil-fatt, ħafna mill-Missirijiet Qaddisa tal-Knisja, bħal Ewsebju ta’ Ċesarea, Athanasju u Klement ta’ Lixandra, Irenew ta’ Lyon, Origene u oħrajn, spiss jirreferu għalih. Lilna tinteressana, l-iżjed, it-Tieni Taqsima, Kapitlu IX, minħabba li nsibu fiha xi talb u xi direttivi dwar x’għandu jsir waqt dan it-talb li kien jingħad wara l-konsagrazzjoni u waqt it-tqarbin, fl-Ikliet Qaddisa tal-ewwel insara. Fil-fatt, dan it-talb jikkonsisti: f’radd ta’ ħajr lill-Alla għall-Ħobż u l-Inbid, għall-għerf li tana permezz ta’ Ibnu, għad-destin għoli li għalih sejħilna, għas-setgħa bla qies tiegħu, flimkien ma’ invokazzjonijiet biex iħares l-Knisja tiegħu minn kull deni, jiġborha mill-erbgħat irjieh tad-dinja, u iwassalha fil-milja ta’ mħabbtu, għax Tiegħu hi s-Saltna, il-Glorja u il-Qawwa għal dejjem ta’ dejjem. Ninnutaw li dan it-talb li setgħa kien jingħad mill-Lhud, fl-Ikliet Qaddisa tagħhom, ġie forsi ntrodott fl-Ikliet Qaddisa Nsara mill-Insara Lhud tal-bidu. Inżidu, wkoll, li d-Didake` jenfasizza l-Veritajiet Rivelati minn Kristu.

Dokument interessanti ħafna ta’ nofs it-Tieni Seklu hu r-Rakkont ta’ Ġustinu Martri li jitkellem dwar il-mod kif kienet tiġi ċċelebrata l-Ewkaristija minn l-Assemblea ta’ xi belt jew raħal, li tiltaqa f’Jum il-Mulej f’imkien fejn jinqraw siltiet twal mill-kitbiet tal-Appostli jew tal-Profeti. Min jippresiedi, mbagħad, jammonixxi u jingoraggixxi l-dawk prezenti biex jimxu fuq dak li semgħu. Wara, kulhadd iqum bil-wieqfa u jsir talb għall-ħtiġijiet ta’ kulħadd. Kif jispiċċa dan it-talb universali, jingiebu l-Ħobż, l-inbid u l-ilma fuq l-altar. Min jippresiedi, jkompli ċ-ċelebrazzjoni b’talb ta’ radd il-ħajr u talb ieħor, li għalih il-poplu preżenti jikkonsenti bil-kelma, AMEN. Il-Ħobż u l-Inbid, li fuqhom ingħad it-talb ta’ radd il-ħajr, imbagħad, jiġu mqassma l-dawk preżenti, waqt li d-djakni jmorru jqassmuhom l-min ma’ jkunx ġie. Jinġabru wkoll flus minn għand min jista u jgħadduhom l-min ikun jippresiedi biex dan jgħin bihom lill-foqra, lill-iltiema, lir-romol, lill-morda, lill-istranġieri, lill-ħabsin, f’kelma waħda, l-min ikun nieqes mill-ħtiġijiet tal-ħajja ta’ kuljum.

Ir-Rakkont ta’ Ġustinu Martri, dwar l-Ewkaristija, li hu nkorporat fiċ-ċerimonja dwar l-Inizzazzjoni tal-Ħajja Nisranija, jidħol f’iktar dettalji, u jgħid, fost l-oħrajn, li l-insara preżenti, jsellmu l-xulxin b’bewsa ta’ paċi, kemm wara t-talb universali, kif ukoll qabel l-azzjoni Ewkaristika (1 Apol. 67,3-7).

Mir-Rakkont ta’ Ġustinu Martri nindunaw li l-Ewkaristija m’għadiex tiġi ċċelebrata fil-kuntest ta’ ikla. Ma’ nafux jekk dan sarx f’daqqa. Ma’ nafhux inqas ir-raġunijiet veri li minħabba fihom sparixxiet l-Ewkaristija bħala Ikla. Jista jkun biex jiġu eliminati l-abbuzi li San Pawl innifsu jsemmi fost il-Korintin. Jista jkun li l-ikliet ġew eliminati mir-Rumani, għax kienu jibżgħu li laqgħat kemmxejn klandestini setgħu jagħtu bidu għall-inkwiet ta’ natura politika u/jew soċjali. Jista jkun ukoll li, meta n-numru tal-insara beda jiżdid bis-sħiħ kien ikun diffiċli li torganiżża ikliet għan-numru kbir ta’ nies. Nafu, iżda, li baqgħu jiġu ċċelebrati, sa għalinqas mitt sena wara, xi ikliet, minn żmien għall-żmien, li kienu jissejħu, Agape`, mifrudin miċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika, sabiex, bihom, l-insara setgħu b’hekk jesprimu l-għaqda ta’ bejniethom.

Kienet x’kienet ir-raguni, naraw li saret bidla qawwija fl-istruttura taċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika l-għaliex naraw li r-rakkont li nsibu fl-Evanġelji dwar l-Aħħar Ċena, jiġi mmodifikat ħafna u b’tali mod, li nfluwenza r-ritwali kollha ta’ wara. Fil-fatt issa naraw l-min jippresiedi jgħid talba ta’ radd il-ħajr fuq l-offerti tal-Ħobż u l-Inbid li, mbagħad, jigu maqsuma bejn kulhadd. Naraw li l-Ħobż u l-Inbid ma’ għadhomx iżjed separati minn xulxin minħabba tip ta’ ikel ieħor li konna nsibu qabel fil-kuntest ta’ ikla. Barra minn hekk, l-azzjoni Ewkaristika, issa, qed tiġi ppreċeduta minn dik li nsibuha bħala l-Liturġija tal-Kelma li tigbor fiha l-qari mill-Kotba Mqadsa, l-Omelija, u t-Talba Universali.

Ta’ min insemmu hawn li kienet drawwa fost l-Ewwel Insara li, nhar ta’ Ħadd filgħodu, jiltaqgħu għall-Ċelebrazzjoni tal-Liturgija tal-Kelma msejsa fuq dik li nsibu fis-Sinagogi tal-Lhud. Għandna wkoll għax nifhmu li l-ikliet qaddisa tal-Lhud kienu wkoll jinkludu fihom xi tip tal-istess Liturgija tal-Kelma, waqt li ċ-Ċerimonja tal-Qsim tal-Ħobż ma’ kenitx nieqsa minn qari mill-Kelma ta’ Alla, kif naraw ukoll mill-istess episodju tal-Evangelju meta Ġesù jiltaqa maż-żewġ dixxipli, fi triqtom lejn Emmaus, meta qagħad ifissrilhom l-Iskrittura, qabel ma’ għarfuh fil-Qsim tal-Ħobż. Mela, għandna għax x’nifhmu li, fl-ewwel zminijiet, l-insara kienu jinġabru, nhar ta’ Ħadd, għall-darba tnejn, jigifieri, filgħodu, għall-Liturgija tal-Kelma li, minnha, eventwalment żviluppat il-Liturġija tas-Siegħat, u fil-għaxija, għat-tifkira tal-Ikla tal-Mulej. Inżidu wkoll li, meta l-Ewkaristija ma’ baqgħetx tiġi ċċelebrata fil-kuntest ta’ ikla, żgur li l-parti riservata għall-qari setgħet tiġi żviluppa iktar minħabba li, mbagħad, kien hemm iżjed ħin għaliha. Għalhekk, minn issa l-quddiem, naraw Ċelebrazzjoni Ewkaristika mibnija mill-funzjoni tal-istil tal-Liturġija tal-Kelma li nsibu fis-Sinagoga ma’ dak li kien baqa fl-ikliet qaddisa tal-Lhud.

Ir-Rakkont ta’ Ġustinu Martri jindikalna wkoll l-enfasi qawwijja li tingħata l-komunità tal-lokal kkunsidrata bħala magħmula, mhux biss f’min hu preżenti għaċ-ċelebrazzjoni, iżda wkoll f’min, għal xi raġuni jew oħra, ma’ setgħax jattendi. Huwa għalhekk li jsir talb għalihom, jinġabru flus biex jiġu megħjuna fil-ħtiġijiet tagħhom, u tintbagħat l-Ewkaristija mad-djakni biex ikollhom sehem miċ-ċelebrazzjoni.

Wara d-Didake` u ir-Rakkont ta’ Ġustinu Martri, niltaqgħu ma’ ftit dokumenti li jagħtuna ħjiel tal-mod kif setgħa kien it-talb Ewkaristiku. Dokument, jew aħjar, frammenti ta’ dokument li nsibu, u li jmur lura għas-Seklu Tlieta huwa l-Papiru ta’ Strasburgu, li ġej mill-Eġittu, u li fuqu ġiet mibnija t-Talba Ewkaristika tar-Rit Koptiku. Fost oħrajn, insibu fih dan it-talb:

Inberkuk (Mulej) dejjem u kull ħin għax għamilt is-sema u kull ma’ fiha…nroddulek ħajr bih (Kristu Ibnek), miegħu u ma’ l-Ispirtu s-Santu…ftakar f’dan is-sagrifiċċju u fl-offerta tagħna, l-Knisja waħda, qaddisa u kattolika tiegħek …il-popli kollha u il-merħliet tiegħek kollha agħtina s-sliem mill-ogħli…ħares l-fqar u l-kull min jinvoka ismek, u l-dawk kollha li jittamaw fik …agħti s-serħan l-kull min jistrieħ fis-sliem tiegħek, kemm l-dawk li nsemmu, kif ukoll lill-dawk li ma’ nsemmhux…ftakar f’missirijietna, l-isqfijiet imxerda ma’ kullimkien, …w agħtina sehem mall-qaddisin profeti, appostli u martri tiegħek biex jidħlu għalina quddiemek.

Dawn il-frammenti diġa` jindikaw li tnaqqset id-doża tal-Ġudajizmu li nsibu qabel fid-Didake`, għalkemm l-istruttura bażika mibnija fuq iż-żewg elementi ta’ l-anamnesis u l-epiklesis tibqa mħarsa. Fl-istess ħin, insibu wkoll elementi ġodda, bħall-kelma, sagrifiċċju għall-offerti, u bħas-sensiela ta’ nterċessjonijiet indirizzati lejn kull xorta ta’ nies, wkoll dawk li ma’ jkunux preżenti għaċ-ċelebrazzjoni ta’ l-Ewkaristija.

Wara l-Papiru ta’ Strasburgu, nteressanti ħafna, mbagħad, huwa d-dokument msejjah it-Tradizzjoni Apostolika, attribwit lill-Ippolitu ta’ Ruma. Dan id-dokument, li nsibuh qabel is-Seklu IV, jinsisti iktar fuq it-tema tal-Fidwa għar-raġuni li l-Knisja, fil-Punent, kienet issibha diffiċli tħares lejn it-tema tal-Ħolqien, kif kien jirnexxilha tagħmel il-Knisja fil-Lvant. Dan l-istess dokument ta’ Ippolitu hu mibni wkoll fuq l-istruttura bażika magħmula miż-żewġ elementi tal-anamnesis u l-epiklesis. Iżda, waqt li jenfasiżza l-Kristolġija, speċjalment fil-parti tal-anamnesis, jinkludi elementi ġodda li ġew introdotti mis-Seklu IV ‘il quddiem. Dawn huma r-rakkont ta’ l-Aħħar Ċena, li nsibuh ukoll bħala r-rakkont tal-Istituzzjoni, u l-invokazzjoni (epiklesis), li issa hi ndirizzata lill-Ispirtu s-Santu. Għaldaqstant, meta nnaqsu dawn iż-żewġ elementi “tardivi”, nibqgħu bl-istruttura oriġinali li hi wkoll mibnija fuq iġ-żewġ elementi tal-anamnesis u l-epiklesis li jidhru tajjeb minn dawn is-siltiet:

…ħa il-Ħobż, raddlek ħajr u qal, “hudu u kulu , dan huwa ġismi”. Hekk ukoll ha il-kalċi u qal, “ dan huwa demmi, mxerred għalikom, meta tagħmlu dan tagħmluh b’tifkira tiegħi”.

Waqt li niftakru fil-mewt u l-qawmien tiegħu, noffrulek il-Ħobż u l-kalċi waqt li nizzuħajr għaliex għamiltna denji li nersqu quddiemek u naqduk…

Issa nitolbuk biex tibgħat l-Ispirtu Qaddis tiegħek fuq l-offerti tal-Knisja tiegħek; sabiex, migburin ilkoll flimkien, tagħmel li ahna lkoll li ser nirċievu l-ħwejjeġ qaddisa, nilħqu l-milja fl-istess Spirtu u il-qawwa fit-twemmin u s-sewwa; sabiex infaħhruk u nagħtuk qima b’Ibnek Ġesù Kristu…

Diġa` tajna xi ħjiel tal-iżvilupp qawwi, fiċ-ċerimonji kollha tal-Knisja, wkoll fl-Ewkaristija, li niltaqgħu miegħu, fir-Raba Seklu, minħabba l-bidla għall-aħjar li nsibu fir-relazzjonijiet bejn il-Knisja u l-Istat Ruman, b’riħet l-Imperatur Kostantinu. Għaldaqstant, nistgħu nżidu li, lejn tmiem l-istess Seklu IV, tkattru dejjem iżjed, fl-Ewkaristija, l-elementi sekondarji li rajna qabel fil-Papiru ta’ Strasburgu, u fit-Tradizzjoni Apostolika. Nirreferu għas-sensiela ikbar ta’ nterċessjonijiet u għall-espressjonijiet ta’ tifħir lill-Ħallieq, li jilħqu l-quċċata tagħhom fl-innu angeliku, Qaddis, qaddis, qaddis, Mulej Alla ta’ l-ezerċti…, li hu adattazzjoni tal-kliem ta’ Iżaija 6:3, u li, diġa, nsibuh, fost il-Lhud, fil-Liturġija tas-Sinagoga tagħhom. Iżda dawn jistgħu jitqiesu wkoll bħala ndikazzjonijiet tat-talb Ewkaristiku Eġizzjana li ġej minn żminijiet ferm eqdem, u li, mbagħad, inxtered f’diversi mkejjen oħra nsara, li assimilawhom u tawhom sura iktar permanenti sabiex l-ortodossija nisranija setgħet, b’hekk, tiġi iżjed imħarsa, speċjalment wara l-Konċilju ta’ Niċea tas-sena 325. Ngħidu wkoll li dawn l-elementi mhux dejjem ġew introdotti bl-istess mod, kullimkien u, għaldaqstant, insibu li, minħabba f’hekk, ħolqu f’diversi mkejjen, kemm fil-Lvant u fil-Punent, Talbiet Ewkaristiċi li baqgħu jippersistu sa’ sekli wara, bi struttura differenti. Fl-Aħħarnett, jeħtieg li nżommu quddiem għajnejna li kien fir-Raba Seklu li nsibu l-formularji Ewkaristiċi kemmxejn kompleti u definiti minħabba li, fiż-żmien ta’ qabel, kull xejra ta’ talb kien improvizat fil-limiti tad-drawwiet lokali

4.- L-Ewkaristija bħala Sagrifiċċju mhux imdemmi tal-Patt il-Gdid...

F’kull Reliġjon, minn dejjem insibu xi għamla ta’ Sagrifiċċju bħala mezz li bih Alla u l-bniedem setgħu jikkomunikaw ma’ xulxin. Fil-qedem, spiss insibuh f’suriet imdemmija. Iżda, għamla ta’ sagrifiċċju li teskludi t-tixrid tad-demm, diġa nsibuha fost il-Lhud tal-Komunità ta’ Qumran li jsegwu, partikularment, l-Hosea 14,2. Jagħrfu li l-għamla ta’ sagrifiċċju li togħġob lill-Alla hija ħajja ta’ virtù li, b’riħet tagħha, nistgħu nressqulu l-offerta tagħna ta’ radd il-ħajr. (ara wkoll, 2Kron.29,31 u S.50,14.23)

Il-Komunità ta’ Qumran waslet għall-dan il-kunċett ta’ sagrifiċċju għaliex kienu jistkerrħu s-Sagrifiċċji tal-Lhud, fit-Tempju, minħabba l-element ta’ korruzzjoni li kien daħal fihom. It-Tradizzjoni Nisranija, sa mill-bidu nett, ssegwi din l-għamla ta’ sagrifiċċju ta’ l-Aħħar, għax naraw li l-kunċett tas-sagrifiċċju jigi spiritwalizzat u interjoriżżat iktar. Fil-fatt, San Pawl jgħid, nitlobkom ħuti, għall-ħniena ta’Alla, offru ġisimkom b’sagrifiċċju ħaj, qaddis, jogħġob lill-Alla, il-kult spiritwali tagħkom (Rum. 12,1), waqt li l-Awtur tal-Ittra lill-Lhud jinsisti li l-għamliet ta’ sagrifiċċju mdemmija ta’ qabel intemmu bis-sagrifiċċju ta’ Kristu (10,10-18), itenni, iktar il-quddiem li, l-għamla tas-sagrifiċċju l-gdid jikkonsisti filli, b’ Ġesù, mela, ejjew noffru f’ kull ħin lil Alla sagrifiċċju ta’ tifħir, jiġifieri l-kelma ta’ xofftejna u tistqarr ismu. Tinsewx tagħmlu l-ġid lill-oħrajn, u taqsmu bejnietkom dak li għandkom, għax b’sagrifiċċji bħal dawn jitaxxaq Alla (13,15-16). Mhux ta’ b’xejn, mela, li l-kitbiet Insara tat-Tieni u it-Tielet Seklu, jikkonsidraw kull forma ta’ talb bħala sagrifiċċju ta’ Radd il-Ħajr lil Alla, u it-Talba Ewkaristika, bħala l-ogħla wahda fosthom, minħabba li kienet twettaq il-profezija ta’ Malakija, jigifieri li, minn tlugħ ix-xemx sa’ nzulha ismi jkun kbir fost il-ġnus, u kullimkien jiġi offrut inċens u offerta safja (1:11).

Tajjeb li nerggħu nirreferu għad-Didake` għax, f’dan il-kuntest, jikkummenta li l-Insara biss setgħu joffru din l-għamla ta’ sagrifiċċju minn tlugħ ix-xemx sa’ nzula… Kien minħabba f’hekk li l-istess Didake` qajjem polemika bejn il-Lhud u l-Insara speċjalment meta dawn ta’ l-Aħħar kienu jtennu, bla tlaqliq, li huma biss, permezz ta’ l-Ewkaristija, setgħu joffru sagrifiċċju lil Alla ma’ kullimkien, għax il-Lhud setgħu jagħmlu dan fit-Tempju ta’ Ġerusalemme biss. Id-Didake` jagħti wkoll istruzzjonijiet lill-Insara li jinġabru nhar ta’ Ħadd billi jgħidilhom: aqsmu l-Ħobż u żżuħajr l-Alla wara li tkunu stqarrejtu ħtijietkom, biex is-sagrifiċċju tagħkom ikun safi. L-offerta safja, qabel xejn, hi riferenza għall-ħajja bla għelt, u għat-talb ta’ tifħir u ta’ radd ta’ ħajr. Fi kliem iehor, irid ikun hemm konsistenza bejn dak li għandna f’qalbna u dak li nistqarru b’xufftejna (agħra Mark 7:1-23). Huwa f’dan is-sens ukoll li l-Papiru ta’ Strasburgu jirreferi għall-Ewkaristija bħala sagrifiċċju ta’ tifħir skond il-ħsieb espliċitu ta’ Malakija li rajna qabel. Dan l-istess sens narawh ukoll fir-Rakkont ta’ Ġustinu Martri għax, waqt li t-talb u r-radd il-ħajr ta’ nies sewwa u safja huma kkunsidrati bħala s-sagrifiċċji li jogħgbu l-Alla, fl-istess ħin il-Ħobż u l-inbid tar-radd il-ħajr jitqiesu bħala l-elementi li jwettqu u igibu fil-milja tagħha kull offerta li nsibu fir-Rabta l-Qadima. Dan il-ħsieb dwar is-sinjifikat tas-sagrifiċċju Ewkaristiku jsir dejjem iżjed prominenti, mbagħad, kemm fit-Tradizzjoni Apostolika, kif ukoll f’testi liturġiċi ta’ wara, meta l-Ewkaristija, minn ikla qaddisa ssir ikel qaddis fejn l-elementi essenzjali jigu ridotti għall-Ħobż u l-inbid, liema elementi baqgħu jinġiebu fil-Knisja minn nies kif kien isir qabel meta n-nies kienu jgibu magħhom l-ikel u x-xorb għall-ikla ewkaristika.

Tabilħaqq, li l-insara taż-żmien kienu konxji li huma poplu saċerdotali u ġens qaddis (1 Pietru 2:5,9; Rev. 1:6, 5:10; 20:6), u li, minħabba f’ hekk, setgħu joffru sagrifiċċju l-Alla permezz ta’ Kristu. Iżda, kif rajna, kemm il-mod kif kienu jikkunsidraw l-Ewkaristija bħala hija sagrifiċċju ta’ tifħir u radd il-ħajr li jikkonsisti fil-ħajja safja u sewwa tagħhom, kif ukoll mill-elementi essenzjali tal-Ħobż u l-inbid, għandna għax nifhmu li l-Ewwel Insara ma’ jassoċċjawhomx mall-karattru sagrifikali tal-mewt ta’ Kristu fuq is-Salib, għalkemm, sa’ mill-bidu, l-Ewkaristija, li originat fl-Aħħar Ċena, hija assoċjata ma’ l-Ikla tal-Għid tal-Lhud. Iżda, mbagħad, bħala tali, kienet, minn dejjem, ikkunsidrata bħala t-tifkira tas-sagrifiċċju ta’ Kristu. Dan kollu hu ndikat fil-kliem tal-konsagrazzjoni stess li għandu wkoll tifsira sagrifikali. Fil-fatt San Pawl u s-Sinottiċi jgħidulna li Ġesù ħa l-Ħobż fl-idejn qaddisa tiegħu .. u qal, dan huwa ġismi li ser jingħata għalikom, imbagħad ħa l-inbid…u qal, dan huwa d-demm tal-Patt il-ġdid li ser jixxerred għalikom…kull darba li tieklu dan il-Ħobż u tixorbu dan l-inbid tħabbru l-mewt tal-Mulej sa’ ma jiġi… It-Tradizzjoni Apostolika tfakkar, mhux biss il-mewt, Iżda wkoll il-qawmien ta’ Kristu, kif bqajna nsibu, mbagħad, fit-Talbiet Ewkaristiċi ta’ wara.

Għalkemm insibu l-min jaħseb li, fir-Raba Seklu, xi whud mill-Missirijiet Qaddisa tal-Knisja, bħal Ċiprijanu, Ċirillu ta’ Gerusalemm u oħrajn donnhom jissuġerixxu li s-saċerdot, fl-Ewkariastija, jkun qed joffri s-Sagrifiċċju ta’ Kristu fuq is-Salib, u, għaldaqstant, ikun qed joffri lill-Kristu nnifsu, ta’ min jinsisti, Iżda, li l-istess Gwanni Krisostmu saba diffiċli li jaċċetta din il-fehma, minħabba li Kristu offra lilu nnifsu darba għal dejjem, u għalhekk ma’ nistgħux inzommu li s-Sagrifiċċju ta’ Kristu qed jigi ripetut fl-Ewkaristija. Huwa għalhekk li t-Talbiet Ewkaristiċi taż-żmien kienu iktar meqjusa fi kliemhom, u jtennu li, fl-Ewkaristija, niċċelebraw it-tifkira tas-Sagrifiċċju ta’ Kristu. Jigifieri, waqt li tezisti rabta bejn l-offerta tal-Knisja u is-Sagrifiċċju ta’ Kristu, xorta naraw li jehtieg li nagħmlu distinzzjoni bejniethom.

Diga rajna qabel, mill-Papiru ta’ Strasburgu, li, aktar ma’ għadda ż-żmien, aktar bdiet tizdiet il-lista ta’ nterċessjonijiet u talb għall-persuni hajjin u mejtin, kif ukoll għall-ħtiġijiet oħra. Fil-fatt, minħabba dawn l-eziġenzi naraw li, mir-Raba Seklu l-quddiem, l-Ewkaristija bdiet tiġi ċċelebrata wkoll matul il-gimgħa, fost l-ohrajn, fl-okkazjoni ta’ talb għall-mistrieh ta’ dejjem ta’ persuna fl-anniversarju mill-mewt tagħha.

5.- L-Ewkaristija bħala Ikel Qaddis u motiv ta’ qima, devozzjoni, stagħġib u biża...

Nosservaw li, għal San Pawl, l-Ewkaristija hija ġrajja ta’ fidwa li tissiġilla l-Patt il-Ġdid li Alla l-Missier iwettaq permezz tat-tixrid tad-demm ta’ Ibnu, ma’ kull min jieħu sehem fiha, kif jissuġġerixxi l-kliem, dan il-kalċi hu l-Patt il-Ġdid, b’demmi (1Kor.11:25). Għal San Mark, mbagħad, il-preżenza ta’ Kristu hija marbuta iktar ma’ l-element ta’ ikel, milli ma’ grajja, ukoll għax jitkellem b’mod iktar dirett meta jikkonsidra l-inbid bħala d-demm tal-Patt il-Gdid (14:24). San Gwann jissuġgerixxi l-istess ħsieb ta’ l-Aħħar meta jirreferi għall-kliem ta’ Kristu: jiena l-Ħobż tal-ħajja (Gw. 6). Fil-fatt, naraw dawn iz-zewg ħsibijiet dwar l-Ewkaristija, bħala ġrajja ta’ fidwa, u bħala ikel spiritwali, jiżviluppaw flimkien, sa’ mill-bidu tal-Kristjanezmu, kif jindikaw tajjeb il-kitbiet bikrin li rriferejna għalihom qabel. Kien ukoll minħabba dawn it-tifsiriet li l-ewwel insara kienu jikkunsidraw il-Ħobż u l-inbid kkonsagrati bħala ta’ gid kbir għalihom. Fil-fatt, minħabba f’hekk, nħolqot id-drawwa li jieħdu l-Ħobż u l-inbid ikkonsagrat, id-dar, biex jiġu kkunsmati matul il-ġimgħa. Kien għalhekk ukoll li kienu jwassluhom l-min ma’ setgħax jattendi għall-Ewkaristija, minħabba mard jew raġunijiet oħra, kif rajna diġa fir-Rakkont ta’ Ġustinu Martri. Lejn tmiem it-Tieni Seklu, Sant Irenew jgħid li, wara l-invokazzjoni lill-Alla, l-Ħobż u l-inbid jinbiddlu f’żewġ realtajiet, waħda divina u l-oħra umana (Adversus Haereses, 4.18.5). Il-lingwaġġ li beda jintuza, iktar tard fir-Raba Seklu, li l-elementi tal-Ħobż u l-inbid huma xbiehat, simboli, u sinjali tal-Ġisem u d-Demm ta’ Kristu, jindika wkoll it-tifsira speċjali tagħhom. Għax għandna nżommu quddiem għajnejna li l-mentalita` ġudajka kemmxejn baqet persistenti fil-ħajja tal-Knisja u, għalhekk, ir-realtajiet kienu kkunsidrati bħala marbutin ma’ sinjali, simboli u x-xbiehat li jirraprezentawhom, u, fl-istess ħin, estensjonijiet tagħhom. Għalhekk, kull meta l-Ħobż u l-inbid jiġu ndikati bħala spiritwalment, simbolikament u realment il-Ġisem u d-Demm ta’ Kristu, kienet qed tiġi enfasizzata l-umanita` tiegħu, wkoll fi żmien meta nsibu l-min kien wasal biex jiċħadha (ara l-Ċirillu ta’ Gerusalemme, u Injazju ta’ Antijokja).

Ir-raġuni li l-Ħobż u l-Inbid, b’xi mod, ġew identifikati mall-Ġisem u d-Demm ta’ Kristu, qajmet il-ħtiega li nfittxu meta ikel ordinarju jsir ikel qaddis. Għal bidu kulħadd kien konxju li dan iseħħ meta l-Mulej jiġi mitlub li jagħmel dan, jigifieri, permezz tal-Kelma tiegħu, liema Kelma setgħet tinftiehem ukoll permezz ta’ Ibnu, l-Logos, jew aħjar, l-Għerf, l-Ispirtu ta’ Kristu li permezz tiegħu setgħa jsehh kollox fost il-komunita nisranija. Għaldaqstant, naraw li l-intervent u l-azzjoni tal-Ispirtu s-Santu, kull ma’ tmur, saret dejjem iżjed enfasiżżata u ippronunzjata iktar ma kiber, fil-Knisja, d-dibattitu dwar it-Trinita Qaddisa. Huwa għalhekk li, mar-Raba Seklu,. naraw li din il-ħidma tal-Ispirtu s-Santu tingħata mportanza kbira, fil-Lvant, u tiġi attribwita direttament u esklussivament l-Ispirtu s-Santu. Iktar tard, l-istess ħidma li tissejaħ, epiklesis, narawha wkoll fil-Punent kif tixhed it-Talba Ewkaristika li nsibu fit-Traditio Apostolika li tinkludi l-addizzjonijiet tar-Raba Seklu. Teodoru ta’ Mopsuestia, mbagħad, jikkunsidra l-ħidma ta’ l-Ispirtu s-Santu bħala epifania għaliex tirrivela l-preżenza ta’ Kristu taħt ix-xbiehat tal-Ħobż u l-inbid. Missirijiet Qaddisa oħra, bħal Ċirillu ta’ Ġerusalemme u Ġwanni Krizostmu, jikkunsidrawha bħala l-ħidma responsabbli sabiex il-Ħobż u l-inbid jinbidlu fil-Ġisem u d-Demm ta’ Kristu. Interessanti li, fil-Punent, Sant Ambrog isegwi l-Aħħar interpretazzjoni u jattribwixxi il-bidla, mhux għall-Ispirtu s-Santu, Iżda għall-kliem Kristu, f’dik li nsejħu n-narrattiva tal-istituzzjoni. L-interpretazzjoni ta’ Sant Ambrog ġiet aċċettata mill-Punent kollu u baqgħet tiddistingwi lilha nfisha minn dik tal-Lvant li, kif rajna, jorbtuha espressament mall-ħidma tal-Ispirtu s-Santu, jigifieri ma’ l-epiklesi.

Fl-Aħħarnett, lejn nofs ir-Raba Seklu, niltaqgħu ma’ fenomenu ieħor importanti ħafna meta naraw li l-insara ma’ baqgħux jitqarbnu daqs qabel u, minflok, indirizzaw l-attenzjoni tagħhom lejn l-ispeċi Ewkaristiċi. Kien għalhekk li dawn bdew isiru, dejjem iżjed, raġuni biex ħolqu stagħġib, devozzjoni kbira u biża. Irridu nżommu quddiem għajnejna li, minħabba l-Imperatur Kostantinu, l-Knisja laħqet saret waħda pprivileġgjata. Għalhekk niltaqgħu ma’ ħafna li għażlu li jitgħammdu, mhux għax kienu daqstant konvinti, iżda għax b’hekk setgħu jilħqu pożizzjonijiet għolja fis-soċjeta taż-żmien. Dan kien jidher tajjeb mill-imgieba tagħhom, kemm fil-Knisja, kif ukoll fil-ħajja ta’ kuljum, għax mhux dejjem kienet ezemplari u ta’ ġieh. Kien ukoll f’dan iż-żmien li ċ-ċerimonji tal-Knisja bdew jiġu iżjed solleniżżati, b’kant, ilbies, inċens u proċessjonijiet, sabiex jimpressjonaw dejjem iżjed l-min jattendi għalihom u, b’hekk, ihoss iktar kemm kienu ta’ ħtiega għalieh jekk xtaq jgħix tabilħaqq ta’ nisrani. Kien għalhekk ukoll li nsibu l-enfasi dwar il-kobor u t-traxxendenza ta’ Alla, u dwar id-Divinita` ta’ Kristu prezenti fill-Misteru ta’ l-Ewkaristija. Għal dawn ir-ragunijiet, fit-Talba Ewkaristika ta’ San Bazilju nsibu li xi whud mill-insara, għax midinbin bil-miftugħ, ma’ kienux ikkunsidrati denji li jersqu lejn il-mejda tat-tqarbin. Bl-istess mod, San Ġwann Krizostmu jitlob li l-insara għandhom jersqu għall-Ewkaristija bil-biża u t-twerwir. Dawk, mbagħad, li kienu kkunsidrati bħala denji, jiġu mwegħda li ser jingħataw qawwa kbira kontra s-setgħat tal-ħażen. Jidher li dawn il-miżuri kollha ttieħdu għax ħasbu li bihom in-nisrani setgħa jigi nkoraġgit li jgħix ħajja iktar ezemplari.

Sfortunatament dan l-atteġjament ta lill-insara taż-żmien x’jaħsbu li, ċ-Ċelebrazzjoni tal-Ewkaristija, ma’ kenitx titlob il-ħtieġa tat-Tqarbin. U b’hekk It-Tqarbin ġie mifrud miċ-Ċelebrazzjoni. B’hekk ukoll għal min ma’ kienx jitqarben, l-Ewkaristija ġiet ridotta għal spettaklu jew dramm dwar il-ħajja, l-mewt, id-difna u il-qawmien ta’ Kristu, li setgħa jiġi ammirat mill-bogħod. Jigifieri, naraw li bdiet tintilef it-tifsira tal-Misteru tal-Għid ta’ Kristu, fil-ħajja tan-nisrani, li l-Knisja kienet tipproġetta fil-Misteri Qaddisa. Mhux ta’ b’xejn li, fl-aħħar, jigifieri, fis-sekli ta’ wara, naraw li din l-istess tifsira tintilef għal kollox. Kellha, mbagħad, tkun ir-riforma Liturġika tas-Seklu li għadda li reġgħet skoprietha!

Konkluzzjoni

Rajna li ċ-Ċelebrazzjoni Ewkaristika tingħata bidu minn Kristu nnifsu fl-Aħħar Ċena, u tibqa tiżviluppa, għall-bidu, fil-kuntest tal-Ikliet Qaddisa li l-Lhud, minn żmien għal żmien, kienu jiċċelebraw, fl-ambitu tal-familja, u li fihom jispikkaw il-qari dwar il-ġrajjiet tas-salvazzjoni u l-egħġubijiet li l-Mulej wettaq, matul iż-żminijiet, u li kien għadu qed iwettaq fl-istorja tagħhom. Rajna li, fost l-ikel, jispikkaw il-Ħobż u l-inbid bħala xbiehat u ndikazzjoni tal-ħidma ta’ Alla u xogħol il-bniedem. Rajna li l-istess ikliet tal-Lhud kienu okkazzjonijiet biex tintalab il-barka ta’ Alla u l-intervent tiegħu f’ħajjithom. Rajna kif l-Ewkaristija baqgħet izzomm dawn il-karatteristiċi fundamentali, jigifieri, l-anamnesis u l-epiklesis. Rajna kif l-istess Ewkaristija, minn Ikla, rriduċiet lilha nnfisha għall-ikel fejn l-elementi essenzjali baqgħu il-Ħobż u l-Inbid li minnhom jieħdu sehem kemm min ikun prezenti u kemm min ikun assenti. Fl-Aħħarnett, rajna wkoll li, meta naqas is-sehem tan-nisrani fl-Ewkarisitja għax naqas it-Tqarbin, zdiet l-element ta’ devozzjoni lejha għax kiber is-sens tal-preżenza ta’ Kristu fit-traxxendenza u d-divinita` tiegħu u mhux daqstant fl-umanitá tiegħu li ppenetrat il-ħajja u l-istorja tagħna, b’tali mod, li laħqet il-quċċata tagħha fl-azzjoni Ewkaristika. Għax din l-azzjoni għadha ġrajja ta’ salvazzjoni għax Kristu għadu jiddisponi, kontinwament, lilu nnifsu, f’ ħajjitna, bħala Ħobż haj li jwassalna għall-ħajja ta’ dejjem.

Min-naħa, dan waħdu jitlob il-mistoqsija jekk l-enfasi fuq id-Divinita` ta’ Kristu għadhiex toħloq sentimenti ta’ stagħagib, reverenza u biża li ġgħalna nikkunsidraw jekk aħniex denji jew le li nersqu lejn, u naqsmu mill-mejda tat-Tqarbin. Min-naħa l-oħra, tintalab ukoll il-mistoqsija jekk l-enfasi fuq l-Umanitá ta’ Kristu daħletx kunfidenza żejda u/jew nuqqas ta’ rispett, fis-sens li, jista jkun hawn min jersaq għat-Tqarbin mingħajr ma’ jifli jekk hux dehen biżżejjed. Huma x’inhuma t-tweġibiet tagħna tajjeb li nżommu quddiemna li, fil-Misteru tal-Inkarnazzjoni, Kristu għażel li jiċċekken mid-Divinitá Tiegħu sabiex jassumi l-umanitá tagħna, għaliex irid iwassalna għad-destin li għalih aħna lkoll imsejħin u li tiegħu, kif rajna sa miż-żmenijiet bikrin, l-Ewkaristija mhux biss tagħtina ħjiel, iżda, fl-istess ħin, hija wkoll rahan u garanzija li ser twassalna għalih.